Nám Da: Nguyên Nhân, Phân Loại Và Phương Pháp Điều Trị Hiệu Quả

Nám da hình thành như thế nào?

Ở lớp đáy của thượng bì có các tế bào sắc tố gọi là melanocyte. Bình thường chúng sản xuất melanin vừa đủ để che chắn nhân tế bào khỏi tia cực tím. Khi bị kích thích kéo dài, nhóm tế bào này tăng hoạt động quá mức và đổ melanin xuống các tế bào xung quanh, tạo thành những mảng sẫm màu có ranh giới tương đối rõ, thường đối xứng hai bên mặt.

Điểm khiến nám khó hơn tàn nhang hay thâm mụn nằm ở chỗ khác. Ở nhiều trường hợp, một phần sắc tố đã rơi xuống lớp trung bì phía dưới. Sắc tố nằm càng sâu thì thuốc bôi càng khó với tới, và thời gian điều trị càng dài.

Bốn nhóm nguyên nhân chính

1. Tia UV và ánh sáng khả kiến

Đây là yếu tố khởi phát và duy trì mạnh nhất. UVA kích thích trực tiếp melanocyte tăng sinh melanin. Đáng chú ý hơn, ánh sáng khả kiến (loại ánh sáng nhìn thấy được, gồm cả ánh sáng xanh từ mặt trời) cũng gây tăng sắc tố ở người da sẫm màu, và đây là loại ánh sáng mà chỉ số SPF hoàn toàn không đo. Đó là lý do nhiều người bôi kem chống nắng đều đặn nhưng nám vẫn đậm dần.

2. Nội tiết tố

Estrogen và progesterone kích thích melanocyte hoạt động mạnh hơn. Điều này giải thích vì sao nám phổ biến ở phụ nữ hơn nam giới rất nhiều, và vì sao nó thường khởi phát trong thai kỳ (dân gian gọi là mặt nạ thai kỳ), khi dùng thuốc tránh thai đường uống, hoặc trong giai đoạn tiền mãn kinh khi nội tiết dao động.

3. Nhiệt

Yếu tố hay bị bỏ sót nhất. Nhiệt độ cao kích thích tăng sắc tố qua một cơ chế độc lập với tia UV, nghĩa là bếp nóng, xông hơi, hoặc đơn giản là thời tiết nóng kéo dài đều có thể làm nám đậm lên dù bạn không hề phơi nắng. Với khí hậu Việt Nam, đây là yếu tố rất đáng lưu ý.

4. Di truyền

Một tỷ lệ đáng kể người bị nám có người thân trực hệ cũng bị. Yếu tố di truyền không thể thay đổi, nhưng biết mình thuộc nhóm nguy cơ cao giúp chống nắng sớm và chủ động hơn. Đó là can thiệp có giá trị nhất trong nhóm này.

Ba thể nám và lý do phân loại quyết định phác đồ

Bác sĩ da liễu phân loại nám dựa trên độ sâu của sắc tố, thường bằng đèn Wood, một loại đèn UV giúp làm rõ ranh giới sắc tố ở thượng bì:

Các phương pháp điều trị có bằng chứng

Chống nắng, nền tảng chứ không phải bước phụ

Không có phác đồ nám nào hoạt động nếu thiếu chống nắng nghiêm ngặt. Người bị nám nên dùng kem chống nắng phổ rộng SPF 50, và ưu tiên loại có màu (chứa oxit sắt). Lớp màu này chắn được cả ánh sáng khả kiến, thứ mà kem chống nắng trong suốt không làm được.

Thuốc bôi

Công thức Kligman cải tiến phối hợp hydroquinone, tretinoin và một corticoid nhẹ (fluocinolone acetonide). Y văn hiện xem đây là tiêu chuẩn vàng cho nám thượng bì, và đó cũng là công thức duy nhất được FDA Hoa Kỳ phê duyệt cho chỉ định này. Các hoạt chất thay thế hoặc phối hợp gồm azelaic acid, kojic acid, alpha-arbutin và niacinamide.

Tranexamic acid

Đây là thuốc ức chế plasmin, vốn dùng trong cầm máu, về sau được phát hiện có tác dụng làm giảm sắc tố. Dạng uống phối hợp với thuốc bôi cho kết quả tốt hơn thuốc bôi đơn thuần trong các thử nghiệm lâm sàng. Tuy nhiên đây là thuốc toàn thân và có chống chỉ định, đặc biệt ở người có tiền sử huyết khối, nên bắt buộc phải được bác sĩ đánh giá trước khi dùng.

Laser và ánh sáng

Laser Nd:YAG 1064nm năng lượng thấp (laser toning) và laser picosecond được dùng cho nám, thường ở vai trò hỗ trợ chứ không phải phương pháp đơn độc. Cần hiểu rõ hai điều. Nám là chỉ định khó của laser. Và laser sai thông số hoặc quá dày buổi có thể gây bùng phát ngược (rebound), khiến nám đậm hơn trước. Laser cho nám nên do bác sĩ có kinh nghiệm với chỉ định này thực hiện, trên nền một phác đồ đã kiểm soát tốt bằng chống nắng và thuốc bôi.

Vì sao nám tái phát?

Vì các yếu tố kích thích không biến mất. Melanocyte không bị loại bỏ khi điều trị, chúng chỉ được đưa về trạng thái hoạt động bình thường. Khi ngưng thuốc và ngưng chống nắng, cùng bộ kích thích cũ sẽ đưa chúng trở lại trạng thái tăng hoạt. Y văn ghi nhận tái phát nhanh sau khi ngưng điều trị là vấn đề thường gặp nhất của phác đồ thuốc bôi.

Vì vậy một phác đồ nám tốt luôn có hai giai đoạn: giai đoạn tấn công để làm mờ, và giai đoạn duy trì kéo dài để giữ kết quả. Bỏ giai đoạn hai là lý do phổ biến nhất khiến người bệnh cảm thấy điều trị không hiệu quả, trong khi thực tế là kết quả đã đạt được rồi mất đi.

Câu hỏi thường gặp

* Nội dung bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Kết quả điều trị có thể khác nhau tuỳ cơ địa mỗi người.